Moeder aarde en de ontaarding van onze democratie

Vijf dagen zijn er nu verstreken van Noorderzon 2017. In die periode heb ik acht voorstellingen gezien uit het hoofdprogramma, en twee container-shows. De komende vijf dagen heb ik nog eens tien hoofdshows plus twee containervoorstellingen in mijn agenda staan. Die zullen ongetwijfeld nieuwe inzichten brengen.

Zijn er nu al conclusies te trekken uit die eerste vijf dagen? Centrale thema’s? Rode draden? Verbindingen tussen schijnbaar onvergelijkbare voorstellingen?

Ja, ik vind van wel. Mark Yeoman, de artistiek directeur van Noorderzon, kondigde in zijn twee vooruitblikkende live openbare interviews Mark Talks, in mei en in juni, al zo’n thema aan.

Moeder Aarde, kort gezegd.

Een rijkdom aan grondstoffen is vaker een vloek dan een zegen

De provincie Groningen worstelt al jaren met de enorme gasbel onder zijn bodem. Nu die op raakt, beginnen de kosten de opbrengsten lelijk te overstijgen. De steeds legere gasgrot onder de Groningse grond leidt tot aardbevingen en scheurende, verzakkende en zelfs instortende huizen die minstens honderdduizend Groningers direct raken, velen van hen meerdere malen. De overheid heeft dit probleem decennialang genegeerd, en begint pas de laatste vijf jaar schoorvoetend schuld te erkennen, en schadevergoedingen te betalen.

Laat staan dat de Staat deze ontwikkeling aangrijpt als een uitgelezen kans om ons allemaal bewust te maken van de ingrijpende veranderingen die ons te wachten staan in de manier waarop wij met de aarde omgaan. Minder fossiele brandstoffen, meer duurzame energie. Omdat ‘fossiel’ een keer opraakt. En vooral: omdat ‘fossiel’ onevenredig bijdraagt aan de klimaatverandering op aarde.

De resource curse wordt dit probleem wel genoemd. Natuurlijke grondstoffen zijn vaker een vloek dan een zegen voor de regio’s in de wereld die er rijk aan zijn. De opbrengst van die rijkdom wordt doorgaans ongelijk verdeeld. Hij vloeit vooral naar nationale overheden en multinationale ondernemingen. De bewoners van de regio’s blijven vooral zitten met de milieuschade en de uitbuiting.

Theatermakers bieden een geheel eigen perspectief op dit probleem

Dit probleem is niet specifiek Gronings. Het speelt wereldwijd. Dat bleek heel duidelijk tijdens Mining Stories, van het Vlaamse duo Silke Huysmans en Hannes Dereere, en Tijuana, van de Mexicaan Gabino Rodríguez en zijn theatercoöperatie Lagartijas Tiradas al Sol. In Tijuana zien we hoe arme Mexicanen huizen bouwen op gevaarlijke breuklijnen in Moeder Aarde, domweg omdat dat de enige plek is waar ze zich een eigen huis kunnen veroorloven. Veel van die huizen verdwijnen wanneer de scheur in de aarde zich opent.

Mining Stories is gebaseerd op een recente catastrofe in de Braziliaanse provincie Minas Gerais. Daar bezweek een slecht gebouwde dam waarachter Samarco, de lokale uitbater van een ijzerertsmijn, het afval van zijn mijnbouw had opgeslagen. Het gevolg was een tsunami van giftige modder, die ettelijke dorpen in zijn val meesleurde.

Politici reageren op zo’n ramp met een klassieke tweedeling. Links neemt het op voor de slachtoffers, rechts voor de mijnbouwonderneming. Beiden mikken daarmee op het winnen van zoveel mogelijk potentiële kiezers.

Theatermakers bieden een geheel eigen en nieuw perspectief, vanuit geheel andere motieven.  

Wat opvalt, is het respect van Huysmans en Dereere voor hun gesprekspartners

Huysmans woonde tot haar zevende in het getroffen gebied. Zij was al langer van plan om een voorstelling te maken over haar persoonlijke band met deze Braziliaanse uithoek, die ze sinds haar zevende nooit meer had bezocht. De modderramp bracht een nieuwe focus en urgentie in dat plan, zo vertelde ze mij nadat ik haar show had gezien.

Samen met Dereere trok zij naar Brazilië en interviewde talloze slachtoffers. Aanvankelijk op camera, maar al na het vierde interview besloot het duo dit toestel in de koffer te laten. Mensen praten vrijer en spontaner wanneer zij geen lens op zich gericht weten. De dictafoon ervaren zij als minder intimiderend.

Manipulatie door de makers van Mining Stories, zou je kunnen zeggen. Maar wat mij juist opviel in hoe Huysmans en Dereere spraken over hun maakproces, was hun respect voor hun gesprekspartners. Zij interviewden ook overlevenden van de ramp, die op hartverscheurende wijze vertelden hoe zij hun naasten waren kwijtgeraakt.

Huysmans en RodrĂ­guez onthouden zich van commentaar op de keuzes die hun hoofdpersonen maken

Die opnamen hebben zij niet gebruikt, zo zeiden zij tegen mij, om de vertellers te beschermen tegen de gebruikelijke exploitatie van hun leed door de media.

Er was nog iets anders heel opmerkelijk aan Mining Stories. Huysmans en Dereere kiezen geen partij. Zij tonen volop begrip voor de inwoners van Mariana, de mijnbouwhoofdstad van de regio waar de modderramp zich voordeed. Die zijn afhankelijk van de ijzermijn voor hun broodwinning. Zij wilden dat die zo snel mogelijk weer zou opengaan.

Gabino Rodríguez onthoudt zich net zo goed van commentaar op de arme bewoners van de Mexicaanse colonia’s, die maar huizen blijven bouwen op grond die letterlijk onder hun voeten kan wegzakken. Zo tonen deze drie kunstenaars iets dat in het publieke debat over Moeder Aarde veelal onderbelicht blijft: er zijn geen snelle, eenduidige oplossingen.

De verhouding tussen mens en natuur is een zeer complexe, waarin alles met alles samenhangt, alles op alles inwerkt. De mijnbouw schaadt beide; maar stop je er helemaal mee, dan leidt dat tot de totale verwoesting van gemeenschappen als in Mariana. Dat zien we ook om ons heen. Voormalige mijnbouwstreken als in Zuid-Limburg, het Duitse Roergebied en het Belgische Wallonië worstelen nog steeds met de gevolgen van de teloorgang van hun industrieën, zelfs vele decennia na de sluiting van de laatste mijnen.

Onze mengeling van angst en lef in The Fever deed me denken aan de dansschool

Een tweede rode draad die ik door Noorderzon 2017 zie lopen is wat je de democratisering van het theater zou kunnen noemen. Het podium is allang niet meer het exclusieve territoir van professionele acteurs en regisseurs. De makers die Noorderzon presenteert hebben zich al nooit zo verschanst achter hun ambachtelijk privilege, en ze gaan steeds verder in het slechten daarvan.

Op Noorderzon 2014 lieten Michael Silverstone en Abigail Browde, het Newyorkse echtpaar en makersduo achter 600 HIGHWAYMEN, zien dat vijftig Groningse ‘amateurs’ met hard werken kunnen leren een wonderschone groepschoreografie vlekkeloos uit te voeren. The Record was een magische ervaring, omdat je je als toeschouwer steeds bewust bleef te kijken naar ‘amateurs’, terwijl hun voorstelling in niets meer deed denken aan de aandoenlijke knulligheid waarmee je die term had leren associëren. Je voelde je één met de performers, zoals je dat nooit kan voelen bij een virtuoze Tsjechov of Shakespeare met een sterrencast.

Dit jaar bombardeerden Browde en Silverstone de toeschouwers zelf tot spelers, in The Fever. Van schoonheid of perfectie kon dit keer geen sprake zijn, bij gebrek aan repetities. Voor mij school hier de magie in de voortdurende rolwisseling, van toeschouwer naar speler en weer terug. We zaten in een rechthoek om de speelvloer heen, als op een dansschool. Soms deden we mee, alleen of in groepjes, soms keken we toe. Vervuld van een mengeling van schroom en opwinding, angst en lef die me ook al deed denken aan de dansles. Durfde je het mooiste meisje uit je groep niet ten dans te vragen, dan voelde je je een loser. Durfde je dat wel, dan was je continu bang op haar tenen te gaan staan.

Onze waan van de dag bepaalt wat Dorsen’s algoritme uit onze comments selecteert

In The Great Outdoors verheft ook Annie Dorsen haar toeschouwers in zekere zin tot spelers in de voorstelling. Dorsen, die eveneens woont en werkt in New York, maakt al jaren shows waarin op maat gemaakte computerprogramma’s stoeien met tekst. In A Piece of Work waren dat nog de woorden van Shakespeare’s Hamlet. Maar in haar nieuwste werk, dat ze deels maakte tijdens een residency in het Groningse Grand Theatre, gebruikt ze de miljoenen comments die mensen als jij en ik plaatsen in chatrooms zoals Reddit.

Wat het algoritme daaruit selecteert, wordt in hoge mate bepaald door onze eigen waan van de dag. De teksten die we tijdens de voorstelling te horen krijgen, zijn iedere dag anders. Toen de Amerikanen in rep en roer waren over de clash tussen linkse en ultrarechtse demonstranten in Charlottesville, waar een jonge vrouw werd doodgereden door een white supremacist die zijn sportwagen als wapen gebruikte, regende het termen als fascists en nazis.

Op andere dagen overheersen krachttermen, of seksuele obsceniteiten. Wanneer de natie zich periodiek druk maakt over de innige banden van de regering-Trump met big business valt ineens heel vaak het woord emolument, van de gelijknamige clause uit de Amerikaanse Grondwet die het de president verbiedt geld van derden aan te nemen in ruil voor politieke gunsten.

The Great Outdoors benadrukt de stompzinnigheid van ons miljoenvoudige digitale gekwek

Tijdens The Fever beleefde ik tenminste nog het wonder van de groep – wat je door collectieve inzet aan meerwaarde kunt creëren. Al voelde ik ook tijdens die show continu het gevaar van de groep als meute, die kan ontsporen in collectief geweld. Tegen de eenling, de zonderling, de buitenstaander, in The Fever consequent in het meervoud aangeduid: they who do not belong.

The Great Outdoors liet mij geen enkele ruimte voor positieve sensaties over de mens in groepsverband. De inhoudelijk neutrale selectie door het algoritme benadrukt de banaliteit en stompzinnigheid van ons miljoenvoudige digitale gekwek. De geselecteerde teksten, voorgedragen door een actrice, worden gaande de show steeds langer, en ook steeds sneller uitgesproken, waardoor je als toeschouwer algauw de draad kwijtraakt. Alleen flarden bereiken je begrip nog: smartphone of what the fuck.

De rest versmelt tot een onverstaanbare brei, die je pijnlijk doet beseffen hoe machteloos en verloren wij ronddwalen in het immer uitdijende digitale universum. Democratie associëren wij als vanzelfsprekend met vrede, gelijkheid en gerechtigheid. Maar de digitale ultrademocratisering van kennis en informatie heeft een nieuw platform gegeven aan querulanten, racisten en Holocaust-ontkenners.

The Great Outdoors is gedemocratiseerd theater dat ons confronteert met de ontaarding van onze klassieke democratie.

Joost Ramaer