Elfhonderd slides en een wervelstorm aan gedachten

Door: Sisi van Halsema

Alsof hij een tekst inspreekt voor een Franse reclame: zo raast Michiel Lieuwma door zijn elfhonderd PowerPoint slides.

Slides?

Jazeker, want Lieuwma’s succesformule is de ouderwetse PowerPoint in een splinternieuw jasje. Al zouden de dia’s niet tot hun recht komen als de bescheiden maar zelfbewuste Lieuwma iemand anders zou laten presenteren. Zijn tempo is bewonderenswaardig: mijn denkvermogen houdt zijn gedachtensprongen niet helemaal bij. Hij struikelt soms over zijn eigen woorden, maar ik hang aan zijn lippen.

Misschien komt dat door de theaterachtergrond van Lieuwma, die onder andere bekend is van De snijtafel, waarin hij samen met Kasper Jansen ‘populaire cultuur ontleedt’, bijvoorbeeld popliedjes en tv-shows. Daarnaast schrijft hij romans en theaterteksten.

Lieuwma is niet de eerste die PowerPoint kiest als vehikel voor zijn theaterwerk. Het presentatieprogramma speelde ook al een prominente rol in ACDickson eBay PowerSeller, een show van de Amerikaan Andrew Dickson die liefst dertien jaar geleden op Noorderzon stond. Een PowerSeller op eBay is als een Superhost op Airbnb: een deelnemer die bovengemiddeld hoge waarderingen krijgt van klanten, en dus ook meer geld verdient.

Dickson wist waar hij het over had: hij verdient nog steeds een belangrijk deel van zijn inkomen als auctioneer ofwel veilingmeester, onder meer op online veilingen als eBay. Zijn show was op het eerste gezicht een how to become a PowerSeller – geen wonder dat de Spiegeltent tijdens Noorderzon 2006 stijf uitverkocht raakte. Maar dat riep ook een intrigerende vraag op: was dit wel theater?

Jazeker, antwoordde de Fransman Antoine Defoort acht jaar later, toen Robbert van Heuven hem dezelfde vraag stelde naar aanleiding van Defoort’s A Low Level of Originality (Lecture – Bêta Version), tijdens Noorderzon 2014 in de Watertoren. Zijn ‘lezing’ ging over auteursrecht, een zo complex en specialistisch onderwerp ‘dat het lastig werd om het in een fictievorm te gieten’. Vandaar dat hij het over een andere boeg had gegooid. ‘Maar er zitten wel een hoop theatrale elementen in. Het blijft performance.’

In één opzicht lijkt de ‘lezing’ van Defoort op die van Lieuwma: beiden behandelen serieuze thema’s

Defoort zag juist bewust af van hightech-hulpmiddelen zoals video en PowerPoint. Hij zette zijn punten kracht bij met kartonnen doosjes en zelfgemaakte tekeningen. Maar in één belangrijk opzicht leek zijn show op die van Lieuwma: beiden behandelen serieuze thema’s. Bij Lieuwma gaat het over klimaat, migratie en populisme.

Hoe vat ik diens veelheid aan tekst en plaatjes samen? Als een geordende chaos? Nee, want ‘orde bestaat niet’ volgens Lieuwma. Een totale chaos is het evenmin, want zijn voorstelling is niet zomaar een opeenstapeling van weetjes en observaties. Hij verbindt op humoristische wijze de meest willekeurige gedachten over verleden, heden en toekomst met de wetenschap. Hij verbindt zijn eigen hersenspinsels met de grote vraagstukken van onze tijd: het opkomend populisme, de vluchtelingencrisis en de klimaatcrisis. Problemen die we het hoofd zullen moeten bieden in de toekomst. Hoe we dat doen, daar buigen we ons over tijdens zijn betoog.

Als we het hebben over de toekomst zijn er grofweg twee benaderingen, zegt Lieuwma. De utopisten geloven in de kolonisatie van Mars die de mensheid zal redden. De dystopisten gaan uit van het uitsterven van mens, plant en dier en tenslotte de algehele apocalyps. Of, zoals Lieuwma het verwoordt: ‘Gaan we naar de maan of naar de haaien?’ Om iets over deze vraag te kunnen zeggen, moeten we eerst kijken naar het verleden en het heden. En dat neemt ongeveer alle elfhonderd slides in beslag. Ik heb eerlijk gezegd geen idee of we nog bij de toekomst zijn aangeland.

Af en toe doet Lieuwma een beroep op de kijker. Wat denken wij zelf: gaan we naar de maan of naar de haaien? Of, iets heel anders: geloven we in individuen die de koers van de geschiedenis veranderen, de klassieke cowboyheld bijvoorbeeld?

‘Noem eens iemand die de wereld heeft veranderd.’ 

‘Mandela,’ zegt iemand. En alsof Lieuwma kan toveren is het eerstvolgende beeld dat verschijnt, inderdaad, het gezicht van Mandela.

Maar bestaan ze echt, game changers? Of spant het hele universum samen, zoals Paulo Coelho het zo mooi zei, om een bepaalde gebeurtenis te realiseren? Lieuwma verwoordt het anders: ‘De chaos ligt sluimerend te wachten op een aanleiding.’ Zijn schrijverschap blijkt. Het is maar een van de vele observaties die Lieuwma maakt tijdens zijn presentatie.

Aan het eind van de voorstelling verlaat ik met een tollend hoofd de Spiegeltent. Ik weet nog steeds niet of we naar de maan of naar de haaien gaan, ik hoop natuurlijk naar de maan. Verder wil ik alles onthouden. Maar dat kan niet, want, zo argumenteert Lieuwma, zometeen zijn we 95 procent van wat we gehoord hebben alweer vergeten, en onze hoofden zullen zich weer vullen met allerlei andere willekeurige gedachten, zoals: ‘Waar staat mijn fiets?’

Er is waarschijnlijk geen vraag meer toepasselijk op Noorderzon. Behalve misschien: ‘Waar zijn mijn vrienden?’ Of: ‘Wat ga ik eten?’

Naar de maan of naar de haaien. Michiel Lieuwma. Spiegeltent.