Wat we maken om onbeschrijflijke ervaringen na te bootsen

Door: Willem van Oosterom

De neurologie (studie van het brein) verbinden aan de kunst. Dat is het idee achter de lezing Kunst die je beweegt, in de Desdemona tent. Het eerste uur is voor twee neurologen werkzaam bij het UMCG: Frans Cornelissen en Iris Sommer. Het tweede uur vult Barend van Heusden, gespecialiseerd in Kunst, Cultuur en Cognitie, en werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ook was hij, fun fact, mijn docent Kunstgeschiedenis in het eerste jaar van Kunst, Cultuur en Media. Nu zal hij hier echter over toekomstig onderzoek praten: de studie van kunst vanuit het brein bekeken. Voor ik mijn oude docent weer in actie zie, nemen eerst de brein-experts het woord.

‘Het brein is er primair voor het coördineren van beweging.’ Frans Cornelissen laat ons aan de hand van een aantal illusies op het beamerscherm ervaren hoe ons brein werkt. ‘Kijk naar de stip in het midden,’ vraagt hij ons bijvoorbeeld. Ik kijk naar een stip, temidden van drie andere stippen. ‘Als u héél stil zit, zult u zien dat de stilstaande stipjes eromheen verdwijnen.’ Er beginnen dingen op het scherm te bewegen. De stippen verdwijnen niet ... maar ik zie ze tijdelijk niet meer. ‘U zult zien dat op het moment dat u beweegt, de stippen weer terugkomen.’ Warempel. ‘Zullen we door naar de volgende illusie?’ Zo illustreert Cornelissen zijn punt: het brein is er primair voor beweging; dingen die niet bewegen vallen letterlijk weg.

Iris Sommer neemt het woord over. Ze is schrijver van de boeken De zeven zintuigen, over hoe en wat wij waarnemen, en vooral ook wat niet, en Haperende hersenen, over de werking van hersenaandoeningen zoals Alzheimer en Parkinson. Haar kleine halfuur vult ze door ons van alles te leren over prikkels. Prikkels worden verwerkt in de hersenen, dus in principe creëert ons brein ons bewustzijn. ‘Wij zijn ons brein.’ Ze laat ons een plaatje van een brein zien. Hierop valt af te lezen dat de hersendelen voor de herinnering aan waarnemingen, groter zijn dan de delen waarmee we nieuwe prikkels registreren. Dit is interessant, want het illustreert dat onze beleving sterk wordt beïnvloed door ons geheugen. 

We zien vaak wat we verwachten te zien. Eén illusie die hier voorbij komt, is het klassieke plaatje van wat zowel een eend als een konijn kan zijn. Verder zijn onze breinen bij gebrek aan prikkels (zoals in een donkere ruimte) geneigd oude prikkels waar te nemen – dat is wat hallucinaties zijn.

Bijster interessant, maar we moeten door, voordat de muziek bij Het Dok begint en de lezing zou gaan overstemmen. Van Heusden vervolgt Sommers thema, het geheugen, en stelt dat wij ons geheugen zijn. Leven = geheugen. Onze werkelijkheid is altijd wat er anders is dan je geheugen. Er doen zich altijd weer nieuwe verschillen voor tussen ons geheugen en onze realiteit. Daar moeten wij als mens wat mee: wij moeten die verschillen betekenis geven. Over het algemeen kunnen wij dit vrij goed door bijvoorbeeld taal.

Er komt een soort blije nostalgie over me heen

Maar de verschillen tussen geheugen en realiteit moeten niet te groot worden, dat is verwarrend. Wat als er namelijk iets gebeurt waar (nog) geen woorden voor zijn? Dit brengt ons bij de kunst. Kunst is wat we maken om zo’n onbeschrijflijke ervaring na te bootsen. Eigenlijk verdubbelen we met een kunstwerk een ervaring, die anders niet te herbeleven valt. We creëren een (nep)artifact vanuit de verbeelding, waarmee we een echte ervaring hercreëren.

Door mijn hoofd spookt het toneelstuk dat ik een dag eerder heb gezien: Future Lovers (Unplugged) van La Tristura. De voorstelling draait om zes pubers die op de rand van volwassenheid leven. Ze feesten er op los, maar hebben ook intieme gesprekken met elkaar. De voorstelling was iets dat ik nooit eerder gezien had, en toch voelde alles zo vertrouwd. Ik voelde dat de show over mij ging. Over iedereen. Een ervaring die iedereen ergens in zijn leven meemaakt. Maar een ervaring waar ik de woorden niet voor vinden kan … Er gebeurt iets in me op het moment dat Kanye West’s Runaway losklapt, en het zestal de verjaardag van een van hen begint te vieren. Er komt een soort blije nostalgie over me heen – maar ook dit beschrijft niet volledig de ervaring. La Tristura weet dat onbeschrijflijke gevoel na te bootsen, dat Van Heusden net aan ons heeft uitgelegd. 

Kunst is dus onlosmakelijk verbonden aan de herinnering, en daarmee aan ons brein. Kunst brengt ons in beweging omdat zij eigenlijk een beroep doet op onze eerdere ervaringen. Daarom ervaart ook niet iedereen hetzelfde bij hetzelfde kunstwerk. Dit zou ook wel eens het verschil tussen kunst en kitsch kunnen zijn: bij kitsch kan je gewoon onderuit gezakt alles over je heen laten komen, terwijl kunst botst met je belevingswereld. 

Maar het onderzoek is nog in volle gang, deels ook op Noorderzon. Zo werden de hartslag, en huidspanning gemeten terwijl proefpersonen naar muziek luisteren. Zo proberen Van Heusden en het team erachter te komen hoe kunst in ons werkt. Het lijkt erop dat de kunstervaring verschilt op basis van hoe mannelijk/vrouwelijk iemand zich voelt. Mannen vinden het ene soort kunst bijvoorbeeld interessanter, waar genderneutrale mensen heel emotioneel kunnen worden van een ander kunstwerk. Deze en andere hypotheses omtrent kunst worden op dit moment onderzocht. Dus wie weet, hopelijk komen Van Heusden en zijn team ons volgend jaar een update geven. Ik ben zeker benieuwd.

Kunst die je beweegt. Iris Sommer, Barend van Heusden en Frans Cornelissen i.s.m. Arts in Society. Desdemona tent.

Future Lovers (Unplugged). La Tristura. De Machinefabriek.