Interview met Amir Reza Koohestani

Amir Reza Koohestani/Mehr Theatre Group - Hearing

Een overheid heeft belang bij een bange bevolking, denkt de Iraanse regisseur Amir Reza Koohestani. Zijn voorstelling Hearing wil laten zien hoe dat systeem werkt. “Van een beveiligingscamera wordt je juist vaak nerveuzer.”

De repetities zijn net begonnen. “Het is eigenlijk het eerste interview dat ik over de voorstelling geef”, verontschuldigt de Iraanse regisseur Amir Reza Koohestani zich. “Dus misschien gaat het nog niet zo soepel.” De bescheidenheid blijkt nergens voor nodig, Koohestani is een makkelijke prater en al pratend lijken zijn ideeën over zijn voorstelling Hearing steeds meer vorm te krijgen.

Zo werkt hij eigenlijk altijd, vertelt hij. In eerste instantie broeit achter in zijn hoofd een abstract idee. “Daar ben ik dan een half jaar mee bezig, maar ik zet geen letter op papier. Ik praat er over met mijn vrienden en door er woorden aan te geven, bouw ik verder aan het idee van voorstelling.” Voor de repetities beginnen, zijn er dan een paar velletjes toneeltekst en schrijft hij verder tijdens de repetities. “Tijdens het proces van het praten en repeteren orden ik mijn gedachten en worden die steeds helderder. Niet alleen zie je dingen die je bedacht hebt tijdens de repetitie ineens op het toneel terug, maar je zet je collega’s ook aan het denken. Zo kom je samen op interessante ideeën die je alleen nooit had bedacht. Een voorstelling maken doe je niet achter je schrijftafel, dat doe je samen met anderen.”

Hoe komt een oordeel tot stand?

Het eerste abstracte idee dat Koohestani over Hearing had was dat het moest gaan over welke consequenties keuzes uit het verleden hebben op je dagelijks leven. Op een meisjesslaapzaal, die streng verboden is voor mannen, hoort een meisje een man. Ze vertelt dat aan een vriendin die de gebeurtenis aangeeft bij de leiding. Het verhoor waaraan de opzichtster van de slaapzaal de twee meisjes onderwerpt, zal de rest van hun leven bepalen. Koohestani: “Om te laten zien hoe de relatie tussen heden en verleden is, vertellen we het verhaal niet chronologisch. Het springt heen en weer in de tijd en de ruimte.”

Hij vertelt hoe ze nu aan het experimenteren zijn met dat laatste door Go-Pro-camera’s te gebruiken die de actrices op het hoofd dragen. “Ik kan me voorstellen dat je via die camera’s ziet hoe de actrices het theater in Groningen verlaten en dan op video in Teheran de straat op stappen. Daarmee gaat de voorstelling ook over werkelijkheid en fictie.”

Voor Koohestani is die verhouding tussen echt en niet-echt een ander belangrijk thema in Hearing. “Ik ben er dus nog mee bezig, maar wat ik interessant vind, is hoe een oordeel tot stand komt. Vaak is dat toch gebaseerd op wat je wil geloven, in plaats van op de werkelijkheid.” In Hearing zou er helemaal geen man hoeven zijn geweest, maar wilde het meisje dat graag. Of wil de opzichtster graag geloven dat het meisje de regels heeft gebroken. “Ik las in een artikel hoe in Zweden vaak mensen als illegaal bij de politie worden aangegeven, omdat ze donker zijn, terwijl ze gewoon papieren hebben.” Mensen concluderen dus blijkbaar al snel dat donkere mensen wel illegaal zullen zijn.

Voor Koohestani hangt dat onjuiste oordeel ook samen met het idee van onveiligheid. Door onze onjuiste oordelen ontstaat een onveilig gevoel. “Daarin speelt ook de thematiek van controle een rol”, zegt hij. “Om je veilig te voelen, onderwerp je je aan een zekere mate van controle. Maar daarmee versterk je ook je angst. Als ergens een beveiligingscamera hangt, word je juist nerveuzer: die camera hangt daar niet voor niets. Het is een cirkel.” Een cirkel waar regeringen graag gebruik van maken om hun bevolking te controleren. “Het systeem produceert angst. Dat wil ik in de voorstelling laten zien met al die camera’s, met mensen die functioneren als een camera. Maar die camera’s laten niet altijd de werkelijkheid zien.”

Een cast bestaand uit vrouwen

In Hearing bestaat de cast alleen uit vrouwen. Dat lijkt uitzonderlijk in een land als Iran, maar het idee dat vrouwen in dat land helemaal niets mogen, is volgens Koohestani nou zo’n staaltje onjuist oordelen waar hij het met zijn voorstelling over wil hebben. Er is de laatste tien jaar duidelijk een beweging aan de gang waarin het juist de vrouwen zijn die voor sociale verandering pleiten. Het merendeel van de studenten aan de universiteit is vrouw. In de Groene Revolutie – de protesten die in 2010 uitbraken na de herverkiezing van de conservatieve president Ahmedinedjad – liepen de vrouwen voorop. “Het verraste me dat vriendinnen van mij veruit de actiefste en dapperste demonstranten waren. Ik was een stuk minder dapper dan zij.”

Die dappere vrouwen waren al terug te vinden in het personage van de revolutionaire Sasja in zijn voorstelling Ivanov die eerder dit seizoen in Nederland te zien was. Maar ook in Hearing waar het wederom een vrouw is die de regels bevraagd. Hoewel Koohestani zelf optimistisch gestemd is, denkt een deel van zijn cast dat dat voor de censuurcommissie – die in Iran stukken moet keuren voor ze mogen worden opgevoerd – een probleem zou kunnen zijn. “Een brutale jonge vrouw die zich tegen de regels keert, zou misschien niet door de beugel kunnen. Als ik heel eerlijk ben, heb ik liever een probleem, dat kunnen we altijd oplossen. Als de commissie het in een keer goed vindt, heb ik iets niet helemaal goed gedaan”, lacht hij. “Ik wil met mijn voorstellingen wel iets raken.” Echt zorgen maakt hij zich in ieder geval nooit. Er gebeurt zoveel in Iran wat eigenlijk niet mag. “Wij zijn nu aan het Skypen. Dat mag ook niet. Maar het kan wel.”

Interview | Robbert van Heuven