Interview met Roger Bernat

Roger Bernat | Numax-Fagor-plus

Theatermaker Roger Bernat vroeg ontslagen fabrieksarbeiders om een documentaire na te spelen over eveneens ontslagen fabrieksarbeiders in de jaren zeventig. De documentaire en de nagespeelde film vormen het uitgangspunt van zijn interactieve voorstelling Numax-Fagor-plus. “We denken niet allemaal hetzelfde. Dat is nu juist het punt.”

Van de 1.800 oorspronkelijke fabrieksarbeiders kwamen er 80 opdagen om mee te doen. Het was voor het eerst sinds hun ontslag dat de werknemers van Fagor weer in hun fabriek kwamen. Maar nu kwamen ze er niet om te werken, maar om mee te doen in een re-enactment van de Spaanse kunstenaar Roger Bernat. Hij vroeg hen om een documentaire na te spelen van Joaquim Jordà uit 1980. De filmmaker volgde de teloorgang van de Numax-fabriek in 1979. Na hun ontslag besloten de arbeiders een coöperatie te vormen om zo de fabriek te redden, maar dat mislukte. “De film is een tijd verdwenen geweest”, vertelt Bernat. “Het gaf volgens de vakbonden niet het juiste beeld van wat een arbeider moest zijn. Tot hij begin deze eeuw weer opdook. Ik besloot de door Joaquim gefilmde gesprekken tussen de arbeiders te confronteren met de hedendaagse arbeiders van Fagor. Niet omdat ik per se interesse heb in het leven van de fabrieksarbeider, maar omdat ik het idee van collectieve dramatisering, waarvan het al dan niet fictief vormen van een coöperatie een vorm is, interessant vindt.”

De arbeiders van Fagor moesten voor de film op een nieuwe manier met elkaar samenwerken die ze niet gewend waren. “Ze vormden niet per se een gemeenschap, maar door een gemeenschap na te spelen van een paar decennia geleden, ontstond er toch iets van een gemeenschappelijk verhaal.”

Vierdubbel gelaagd spel met fictie en realiteit

Met die nieuwe film ging Bernat terug naar de Numax-arbeiders en filmde hun reacties. De drie resulterende films vormen de basis voor de voorstelling Numax-Fagor-plus waarin opnieuw een publieke re-enactment plaats vindt, ditmaal met behulp van het publiek. Zo ontstaat een vierdubbel gelaagd spel met fictie en realiteit en met sociale en theatrale rollen. Kun je bijvoorbeeld een gemeenschapsgevoel spelen? En kun je dat ook doen door de rol te spelen van iemand die je niet bent?

Voor Bernat hebben al deze vragen te maken met emancipatie. “De Numax-arbeiders begrepen dat ze meer waren dan arbeiders alleen. Pas als je jezelf los kunt zien van je werk, kun je jezelf emanciperen. Zo werkt het ook in de voorstelling. Niet iedereen durft de rol van toeschouwer los te laten, of iemand verschuilt zich liever achter het verschil tussen echt en niet-echt. Maar je bent niet alleen toeschouwer, net als dat je niet alleen arbeider bent. Je identiteit is groter en waardevoller dan dat. De arbeiders van Numax beseften dat verandering alleen mogelijk is, als je in opstand komt tegen de opgelegde sociale identiteit.”

Dat niet alle toeschouwers hetzelfde met de voorstelling om zullen gaan, is voor Bernat precies het punt. “Ik wil dat je als toeschouwer een gesprek met jezelf aangaat over de rol die je wilt spelen. To be or not to be? Meer Hamlet krijg je het niet. Er is op die vraag ook geen gemeenschappelijk antwoord. Unanimiteit is niet waarnaar ik op zoek ben. Ook in de vergaderingen die we naspelen zijn er vele perspectieven, er wordt gevochten met woorden. Dat is wat een samenleving doet. We denken niet allemaal hetzelfde en dat is juist het punt.”

Alternatieven

Het is belangrijk om te beseffen dat er alternatieve perspectieven op dingen zijn en dat juist het gemeenschappelijk praten over die alternatieven een bepaalde vorm van vrijheid in zich draagt, denkt Bernat. “In Europa worden arbeiders steeds meer misbruikt. We verliezen veel van onze sociale verworvenheden, waarmee de rechten van werkenden steeds meer gaan lijken op die van de arbeiders in de 19e eeuw.” Hij vertelt dat de Numax-arbeiders het recht hadden om hun fabriek te bezetten, omdat ze niet waren betaald. “De Fagor-arbeiders mochten dat niet meer. Want eerst moeten de grote schuldeisers worden betaald: de banken. De arbeiders mochten achteraan aansluiten.” Tegelijkertijd worden de bezuinigingen en inperking van rechten gepresenteerd als de enig mogelijk oplossingen voor de economische crisis. “We mogen wel denken dat we vrij zijn, maar zijn we dat werkelijk in het huidige systeem?”

Mensen beseffen zich die onvrijheid steeds meer, vermoedt Bernat. Hij verwijst naar de opkomst van de politieke beweging Prodemos die in Spanje het politieke systeem wil hervormen en naar de verkiezing van de activiste Ada Colau tot burgemeester van Barcelona. “Het kan dus wel: mensen mobiliseren rond een alternatief. Er zijn dingen aan het veranderen: er waart een spook door Europa. Arbeiders hebben de macht om te zeggen: nu is het genoeg. Daarom is het belangrijk wat er in Spanje of Griekenland gebeurt. Voor de neoliberale en conservatieven is dat een probleem. Er blijken dus wel degelijk alternatieven mogelijk voor wat zij te bieden hebben.” 

 

Interview | Robbert van Heuven