Interview met BERLIN

BERLIN | Zvizdal [Chernobyl – so far so close]

Pétro en Nadia wonen helemaal alleen in het niemandsland van de evacuatiezone rond Tsjernobyl. Vijf jaar lang bezocht het Vlaamse interdisciplinaire collectief BERLIN de twee. Het resultaat is een theatrale documentaire over eenzaamheid en ouder worden. “Onder die extreme omstandigheden staat de dood altijd klaar.”

Ze kwamen per toeval achter hun bestaan, vertelt BERLIN-lid Bart Baele. Een journaliste die het werk van BERLIN kende, had net een documentaire gemaakte in de omgeving van het besmette gebied rond de kerncentrale van Tsjernobyl. Sinds de centrale in 1986 ontplofte, woont daar niemand meer. Baele: “De journaliste was per ongeluk in het verboden gebied terecht gekomen en was daar op een achtergebleven man gestuit. Zij wees ons op zijn verhaal.” Pétro weigerde met zijn vrouw Nadia te vertrekken toen de rest van de bewoners werd geëvacueerd. Via de journaliste maakte BERLIN kennis met de twee en besloot het gezelschap een documentaire over het echtpaar te maken. “In 2011 zijn we aan het werk gegaan en zijn we er elk jaar een paar keer geweest.”

Omdat het gebied verboden terrein is, wonen Pétro en Nadia volledig afgezonderd van de rest van de wereld. Baele: “Ze zijn in dat gebied geboren en getogen. Ooit hadden ze er alles – water, elektriciteit, televisie – nu doet niets het meer. Het dorp is verwoest. Zij bleven achter om te vechten tegen de natuur die langzaam de omgeving probeert terug te claimen. Hun dochter woont 150 kilometer verderop. De benzine is duur en de wegen zijn slecht, dus ze komt niet vaak langs.”
 

Het blijft wel zone 1

Ook BERLIN moest onder moeilijke omstandigheden hun werk doen. Het gebied is verboden terrein. Bovendien is het gebied nog steeds radioactief. Door vasthoudendheid van de tolk kreeg de groep uiteindelijk toestemming om er te werken. Baele: “Zeker de eerste keren vroegen we ons af wat dat voor ons betekende. Wat kunnen we wel of niet doen? Kan ik bij terugkomst mijn cameratas wel gewoon in de gang zetten waar mijn kinderen spelen?” Na de eerste tien dagen liet de groep zich dan ook doormeten bij een instituut dat gespecialiseerd is in radioactiviteit. “Je moet niets eten wat uit die grond komt. Geen grond omwoelen. De eerste keer let je enorm op dat soort dingen. Maar hoe meer je er komt, hoe meer dat soort dingen naar de achtergrond raken. Pétro en Nadia eten die aardappels wel. Water komt uit een put. Dat is allemaal vervuild. Het blijft wel zone 1. Het is enorm indrukkend om in dat gebied te zijn. Maar het is geen vakantiebestemming.”

Het eerste jaar van het filmproces was uitproberen, vertelt Baele. “Willen Pétro en Nadia eigenlijk wel gefilmd worden? Waar kunnen we wel en niet filmen? Rondom hun huis mochten we overal komen, maar we moesten buiten blijven. Ook het melken van de koe mochten we niet filmen. Dat had te maken met bijgeloof.” Hoewel het enthousiasme van het echtpaar per bezoek wisselde, was het team voor ze het wisten een aantal jaar verder en was in ieder geval de tolk bijna familie geworden. En, omdat het gebied in de winter helemaal ontoegankelijk is en het echtpaar geen telefoon heeft, was het elke winter weer afwachten of hun hoofdpersonen nog leefden.
 

De dood staat altijd klaar

Die langjarige filmperiode was erg belangrijk voor de makers, zegt Baele. “We hebben ons vanaf het begin af afgevraagd: hoe komen we verder dan het maken van een reportage? Daarom wilden we bijvoorbeeld ook de verschillende seizoenen filmen. Er lijkt door de jaren heen maar weinig te veranderen, maar de kleine veranderingen betekenen juist veel.” Het stel werd ouder, de dieren werden oud en gingen dood. “Zo hebben we toch een hele weg met hen afgelegd.”

Door het specifieke verhaal van deze twee uitzonderlijke mensen in een uitzonderlijke situatie te tonen, hoopt BERLIN een universeler verhaal te vertellen over eenzaamheid en ouder worden, legt Baele uit. “Het leven is er al hard. En alles werd voor hen toch nog steeds moeilijker. Daardoor gingen ze twijfelen. Moeten we toch niet weggaan en bij onze dochter gaan wonen? Dat zijn ook vragen die onze ouders over niet al te lange tijd gaan stellen. Pédro zegt ergens: ‘Ouders zorgen voor de kinderen, maar niet meer andersom.’ Voor deze sterke mensen staat onder deze extreme omstandigheden de dood altijd klaar. Daarmee gaat het project toch ook over onze ouders.”

BERLIN werkt altijd interdisciplinair en Zvizdal is dan ook meer dan een documentaire op film. Naast de film spelen bijvoorbeeld drie maquettes van het erf en de boerderij een belangrijke rol in de voorstelling: een voor elk seizoen dat filmen mogelijk was. Baele: “Via die maquettes hopen we je als toeschouwer meer hun verhaal in trekken. Zo kunnen we samen rondkijken op hun erf.”

Interview | Robbert van Heuven