Interview met Mats Staub

Mats Staub | 21 – Memories of Growing Up

De afgelopen jaren interviewde de Zwitserse kunstenaar Mats Staub honderden mensen over het jaar dat ze 21 werden, waaronder recent acht Groningers. Door verschillende culturen en generaties heen blijkt volwassen worden zo zijn overeenkomsten te hebben. “Omstandigheden veranderen, maar we hebben ook veel met elkaar gemeen.”

Voor Mats Staub zelf was zijn 21e een cruciaal levensjaar. Dat besefte hij echter pas veel later. Pas toen zag hij hoe dat jaar een breuklijn bleek te zijn tussen zijn kindertijd en zijn volwassenheid. “Dat riep bij mij de vraag op: wanneer ben je eigenlijk volwassen?”, vertelt hij. “Ik begon aan dit project toen ik 38 was. Toen pas had ik zelf het idee een beetje volwassen te zijn.” Bovendien, zegt hij, is hij gefascineerd door hoe het heden door het verleden wordt gevormd.

Omdat in veel landen mensen pas op hun 21e als volwassen worden beschouwd, besloot hij voor het project 21 – Memories op Growing up dat jaar als uitgangspunt te nemen. Hij interviewde in eerste instantie een groep oudere mensen over dat levensjaar. Hij hoopte dat ze zo op een nieuwere, meer associatieve manier over hun jeugd zouden praten. Dat bleek goed te werken en hij breidde zijn interviewserie uit naar verschillende generaties. Ondertussen reisde hij ook de wereld over met andere projecten, dus besloot hij ook op andere plekken mensen te interviewen, zoals in Belgrado en Johannesburg, en voor Noorderzon ook in Groningen. Dat leverde een uitgebreide collectie aan interviews op, waarvan hij er op elke plek waar hij neerstrijkt een aantal kiest om in een installatie te tonen.

Luisteren

In die installatie zijn de gesprekken van Staub met de geïnterviewden te horen. Op videoschermen toont Staub beelden van diezelfde mensen die het eerder opgenomen interview met de kunstenaar terug horen en zo geconfronteerd worden met hun eigen herinneringen. Staub kwam op het idee voor die vorm via een ander project. “Ik interviewde daarvoor mensen over hun grootouders. Als ik ze vragen stelde dan zag ik aan hun gezicht dat ze zich dingen probeerden voor te stellen. Ik vind gezichten die proberen zich iets te herinneren fascinerend. Een andere reden dat ik de interviews zonder camera doe, is dat het intiemer is. Ik kan dan een veel beter gesprek met de mensen voeren. Als je vervolgens dat aan iemand laat terug horen dan zie je hoe het verleden aanwezig is in het heden, alleen al in hoe iemand zijn vroegere zelf beschrijft en daar vervolgens weer naar luistert.”

De gesprekken die hij voert zijn lang en dat zijn de video’s in de installatie dus ook. “Ik vroeg me in eerste instantie af of de bezoeker wel zo lang blijft zitten om die beelden te bekijken. Dat doen ze. Het levert namelijk een andere, langzame ervaring van tijd op.” Juist door langer naar de herinneringen van anderen te luisteren, kun je ook de tijd nemen om tegelijkertijd je eigen herinneringen op te halen, denkt Staub. Het samen met een onbekende luisteren naar diens herinneringen is bovendien een intieme ervaring. “Soms raakt iemand bijvoorbeeld geëmotioneerd door zijn eigen juist geestig bedoelde anekdote terug te horen. Er vloeien tranen, omdat mensen bij dat terugluisteren even niet meer de regisseur van hun eigen verhaal zijn. Dat het publiek dat moment samen met de geïnterviewde kan beleven is bijzonder.”

Liefde

Nu hij zoveel mensen interviewde over hun 21e jaar zou je Staub inmiddels een expert kunnen noemen op het gebied van die leeftijd. Zijn er veel verschillen tussen generaties en culturen in hoe mensen die leeftijd beleven? Staub: “De omstandigheden veranderen misschien, maar we hebben ook veel met elkaar gemeen. Wat een verschil maakt is of je leven door de geschiedenis wordt geraakt. Zo zijn er mensen die 21 werden in de Tweede Wereldoorlog. In Belgrado werden mensen van mijn leeftijd 21 terwijl de NAVO hun stad bombardeerde. Tegelijkertijd heeft iedereen vragen als: wat wil ik met mijn leven. Wat wil ik met de liefde?”

Zelf herkende hij zich erg in het verhaal van een Iraanse jongen die 21 werd tijdens de Iraanse revolutie, ondanks de grote verschillen tussen hun levens. “Hoe hij beschreef hoe zijn leven toen was, hoe hij over vriendschap dacht, daar had ik wel een grote connectie mee.”

Normaal

Een grote connectie voelde Staub ook met twee van de Groningse deelnemers aan het project. Zij vertelden hoe ze, net als hijzelf, rond hun 21e losbraken uit een streng religieuze omgeving. “Het was de eerste keer in de zes jaar dat ik bezig ben met dit project dat ik mensen ontmoette die hetzelfde als ik hadden meegemaakt. Opgroeien in zo’n omgeving is nogal ongewoon. Het je daaraan ontwortelen duurt veel langer dan die 21 jaar, zeiden zij en dat deel ik. Misschien is mijn jeugd ook wel de reden waarom ik zo geïnteresseerd ben in de verhalen van ‘normale’ mensen. Ik betwijfel of normaal echt bestaat. Het zoeken daarnaar is, net als het zoeken naar de definitie van ‘volwassenheid’ een bezigheid zonder eind. Maar wel een interessante.”

Interview | Robbert van Heuven