Interview met Michelle Ellsworth

Michelle Ellsworth | Preparation for the Obsolescence of the Y Chromosome

Wat nou als de man uitsterft? Gaan we hem dan missen? En hoe archiveren we zijn bijdrage aan de menselijke soort? In haar performance Preparation for the Obsolescence of the Y Chromosome combineert Michelle Ellsworth dans, wetenschap en beeldende kunst om die vragen te beantwoorden. “Brood met mannengist blijkt erg lekker te zijn.”

Het Y-chromosoom krimpt. Dat verontrustende nieuws las de Amerikaanse kunstenaar Michelle Ellsworth een aantal jaar geleden in de New York Times. Omdat het mannelijke chromosoom bij bevruchting geen genetisch materiaal kan uitwisselen met een andere Y, wordt het genetisch materiaal op het chromosoom steeds minder relevant. Om een lang biologisch verhaal kort te maken: de man sterft uiteindelijk uit. In diezelfde periode stierf de vader van een goede vriendin. “Het maakte me nerveus”, zegt Ellsworth, “omdat ik besefte hoe slecht ik voorbereid was op het verdwijnen van een man. Er zijn nogal wat Y-chromosomen aan wie ik me nogal heb gehecht. Dus wat zou het sterven daarvan, zowel op persoonlijk niveau als op het grote maatschappelijk niveau eigenlijk betekenen?” Die vraag sloot voor haar aan bij een groter probleem: “Nu we steeds vaker te maken krijgen met klimaatverandering en met het uitsterven van soorten, zullen we manieren moeten verzinnen om die soorten toch te conserveren of te archiveren. In de wetenschap zijn er al een hoop best practices hoe je dat zou kunnen doen.”

Mannengedrag archiveren

Als kunstenaar besloot ze die archiveringsklus artistiek te benaderen. “Wat kunnen we doen als mannen verdwijnen? Hoe kan ik ze vervangen en de herinneringen aan hen bewaren?” In haar performance zet ze een groot aantal disciplines in om die vragen te beantwoorden, zoals wetenschap, dans, beeldende kunst en het internet. En alle combinaties daartussen. Alle manieren om mannen te vervangen en te archiveren legde ze vast in een grote catalogus op internet (http://preparationy.com) en elke voorstelling bestaat uit andere voorstellen en mogelijkheden uit die catalogus.

Ellsworth is van huis uit choreografe, dus een van de dingen die ze probeert vast te leggen is het dansgedrag van mannen. Ze verzamelde een boel verschillende ‘mannendansen’ die ze, als was ze een antropologe, na probeert te doen. “Ik zie mezelf een beetje als Alan Lomax, de antropoloog die de wereld afstruinde naar volksmuziek. Net zoals je vanuit het gedrag van een vogel onderliggende structuren kan analyseren, probeer ik dat te doen met mannendansen. Ik probeer ze ook voor te doen, maar dat blijkt hartstikke moeilijk.”

Een andere manier om de man voor het nageslacht te bewaren, is door manieren te vinden om hem te archiveren. En ook dat pakt Ellsworth op een verrassende wijze aan. Zo verzamelde ze een grote collectie mannengeuren en onlangs vond ze een manier om brood te laten gisten met mannenbacteriën. Omdat gist zichzelf oneindig vermenigvuldigd onder de juiste omstandigheden blijven de bacteriën behouden, lang nadat de mannen verdwenen zijn. “Zo ontstaat een organisch en eetbaar archief. Brood met mannengist blijkt overigens erg lekker te zijn en brood van verschillende mannen smaakt ook echt anders.”

Vrouwelijke astronauten

Een andere oplossingsrichting vond Ellsworth in het creëren van mannen-vervang-apparaten. “Misschien”, zegt ze, “gaan we immers dingen van die mannen missen, die we nu nog niet verwachten.” En dus knutselde ze een ‘mannelijke-blik-simulator’ in elkaar. Vooral in dat knutselen heeft ze onverwacht veel lol, vertelt ze en al speelt de voorstelling al een tijd, ze vindt nog steeds nieuwe dingen uit. Navraag bij een aantal vrouwen leverde op dat de altijd omhoog-staande toiletbril als een heikel mannenpuntje werd ervaren. “Dat leverde een hydraulische pomp op die de toiletbril automatisch omhoog doet. Hoe arbeidsintensiever en ingewikkelder die vervangingsapparaten zijn, hoe leuker ik het eigenlijk vind.”

In haar voorstelling lopen zo wetenschap, techniek en kunst door elkaar. Maar voor Ellsworth liggen wetenschap en kunst ook helemaal niet zo ver uitelkaar, zegt ze. Ze onderzoeken allebei wat het betekent om mens te zijn, ze stellen allebei vragen over de verhouding van de mens tot de wereld om hem heen. “Ik probeer met de voorstelling niets te bewijzen, maar juist iets te onthullen. Dat doet een wetenschapper ook. Die stelt weliswaar een hypothese op, maar niet om die per se te bewijzen. Hij wil er iets mee onthullen wat we eerder nog niet wisten. En soms levert dat plots een totaal andere kijk op de werkelijkheid op. Zoals wanneer de zon niet om de aarde blijkt de draaien, maar andersom.”

Maar waarom is het erg als die mannen er straks niet meer zijn? De grootste wereldproblemen kunnen we immers op het conto van het Y-chromosoom schrijven. “Inderdaad zou de milieuvervuiling en de ontbossing halveren, er zou alle ruimte zijn voor vrouwelijke politici of astronauten. Maar ze hebben ook positieve impact gehad op de ontwikkeling van de mensheid. Er zijn ook dingen aan de mannen die we zullen gaan missen, waarvan we ons dat nu nog niet eens beseffen.”


Interview | Robbert van Heuven