Interview met Roger Bernat

Roger Bernat | We need to talk

Hoeveel slaapkamers hebben we al wel niet van binnen gezien? En hoeveel echtelijke ruzies niet van dichtbij? Dat allemaal dankzij de film. De Spaanse kunstenaar Roger Bernat laat met zijn installatie We need to talk zien hoe film ons bevestigt in onze vastgeroeste sociale structuren. “Theater is de enige plek waar je die regels kan laten zien.”

De eerste filmkus vond al plaats in 1896. Vanaf dat moment kreeg de film de belangrijke functie om dingen te laten zien die in een gemeenschap verborgen blijven, zegt Roger Bernat. “In de bioscoop begeven we ons in het donker om donkere dingen te zien. Zo proberen we om te gaan met alles wat we zijn als we ons verborgen weten voor de gemeenschap.” De Sloveense filosoof Slavoj Žižek ziet de film dan ook als een toilet, vertelt Bernat. “Een plek waar we even kijken naar het donkere wat we doen, voor we het zo snel mogelijk weer doorspoelen.”

‘Normaal’

In het geval van de installatie We need to talk bestaat die donkere kant vooral uit de manier waarop echtelieden met elkaar omgaan. Uit, zoals Bernat zelf zegt, een zekere seksualiteit die zich uit in woorden, niet in blote borsten. Bernat en zijn medewerkers verzamelden tientallen filmfragmenten, uit alle tijden en uit alle culturen, waarin mannen en vrouwen met elkaar in een al dan niet seksueel conflict vastzitten. Wat hem daarbij opviel, vertelt hij, is dat die scènes door alle tijden en culturen heen zo ontzettend op elkaar lijken. “Zelfs homoseksuele relaties kennen in films precies dezelfde structuur als heteroseksuele relaties. De structuur van een relatie blijkt dus niets te maken te hebben met gender, je sociale klasse, de tijd of cultuur. Een filmrelatie is altijd hetzelfde.” Alle scènes zijn gegrond in een naturalistische dramaturgie, zoals bij de toneelschrijvers Ibsen en Strindberg. De wortels van de film liggen in het einde van de 19e eeuw, toen deze schrijvers in toneelstukken de relatie tussen mannen en vrouwen aan het uitzoeken waren. Daar moet volgens Bernat een verband tussen zitten.

Het gevolg daarvan is wel dat onze filmische blik op een seksuele relatie behoorlijk beperkt is. Bovendien heeft film een sterke invloed op wat we in het dagelijks leven als ‘normaal’ zien. De samenleving beïnvloedt film, maar de film net zo goed de samenleving. “En we zien in de bioscoop toch het liefst wat we al kennen. Daar voelen we ons het prettigst bij.”

Andere kant van het bed

Net als in Numax-Fagor-plus, de voorstelling waarmee Bernat vorig jaar op Noorderzon te zien was, krijgt de toeschouwer ook in We need to talk een rol. Zoals gezegd worden er filmfragmenten getoond, maar de teksten worden ingesproken door twee bezoekers. Twee onbekenden spelen zo samen een relatie na. Bernat: “Wat de acteurs in een film doen, is eerder door een schrijver bedacht. Dat laten we op Noorderzon zien. De toeschouwer is alleen nu zelf de acteur. Samen met iemand anders die hij niet kent aan de andere kant van bed. Je gaat in die zin een filmische seksuele relatie aan met iemand die niet je partner is.”

De bezoeker kan kiezen of hij de ‘hij’ of de ‘zij’ speelt, maar hoeft zich niet per se aan zijn eigen gender te houden. Al gebeurt dat toch wel vaak, zegt Bernat. “Wij verplichten niemand om het juiste hokje te kiezen. En ik heb ook geen mening over hoe een man of een vrouw zich behoort te gedragen. De installatie is juist expres hetero-normatief en machistisch. Want door te kiezen speel je al met de sociale codes. Het is heel raar om je als man eens in de vrouwelijke rol te moeten inleven. Omdat je in het dagelijks leven die rol nooit speelt.”

Dat levert uiteraard een hoop onhandigheid, gegiebel en ongemakkelijkheid op. Maar juist daardoor ontstaat afstand om de filmrelatie te zien als fictieve constructie, het product van een scriptschrijver. “Iedereen herkent dat je partner opeens zegt: ‘Ik herken je niet meer.’ Omdat je in de relatie een personage van jezelf bent gaat spelen. In de installatie maken we invoelbaar dat we als mensen naspelen wat we geleerd hebben dat een relatie zou moeten zijn. Juist omdat je als toeschouwer vaak geen goede acteur bent, voelt een en ander een beetje belachelijk. Daardoor neem je afstand van de relatie en zie je hoe raar relaties kunnen zijn.”

Herhaling

Humor speelt, kortom, een belangrijke rol in We need to talk, maar Bernats maatschappelijk engagement is wel degelijk serieus. Machtsstructuur en de verborgen regels die een samenleving in zich draagt, zijn voor hem belangrijke onderwerpen. “Structuren bepalen ons gedrag. Ze bepalen wat normaal is. Maar er zijn echt alternatieven mogelijk voor de relaties die we de afgelopen honderd jaar met elkaar hebben gehad. We zijn ons daarvan te weinig bewust door de constante herhaling van die vaste structuren. Als we een relatie met elkaar aangaan, dan nemen we die vaste structuur automatisch mee. Als we ons bewust zijn van die herhaling, dan kunnen we misschien ook eens iets veranderen.”

Theater is voor Bernat de perfecte plek om die structuren te tonen, zegt hij. Veel meer dan film. “Theater is een sociale gebeurtenis. Daarom geef ik de toeschouwer ook een actieve rol. Buiten het theater hebben ze die namelijk ook. Zo kan ik spelen met machtsstructuren, zoals dat ook buiten het theater gebeurt. Juist die manier kun je de werking van de regels laten zien.”

Interview | Robbert van Heuven