Interview Christiane Jatahy | Julia

Door theater en film op hetzelfde moment in dezelfde ruimte te plaatsen kan ik heden en verleden door elkaar laten lopen en kan ik op andere manieren met ruimte en tijd omgaan. Ik creëer als het ware een derde domein.

- Christiane Jatahy

De moeizame, maar vurige relatie tussen een jonkvrouw en een stalknecht. Dat is waar Freule Julie, de 19e-eeuwse toneeltekst van de Zweedse toneelschrijver August Strindberg over gaat. De Braziliaanse theatermaakster Christiane Jatahy maakte voor haar voorstelling Julia een eigenzinnige bewerking van de tekst, waarbij de camera een onmisbare rol speelt. “Ik creëer een derde domein.”

Vooroordelen spelen een belangrijke rol in Freule Julie van Strindberg. De rijke Julie vindt van alles van de arme stalknecht Jean. Maar die heeft ook al lang zijn mening klaar over zijn bazin. Zulke vooroordelen leven nog steeds, zeker in Brazilië, vertelt regisseur Christiane Jatahy. Het was voor haar een van de redenen om de tekst van Strindberg te bewerken en te vertalen naar het hedendaagse Brazilië. “Brazilië leeft nog deels in de 19e eeuw, met enorme klassenverschillen en een grote economische kloof. Jonge, rijke meisjes hebben een vaak zwarte chauffeur die als muur fungeert tussen die meiden en de samenleving waaruit de chauffeurs zelf afkomstig zijn. Dat is een erfenis uit de slavernij, die gepaard gaat met enorme vooroordelen gebaseerd op ras en klasse. Ze gaan over verschillen, over machtsverhoudingen. Over de gedachte dat die ander niet belangrijk is. Om dat te kunnen veranderen, zul je het eerst moeten tonen.”

Ruimte en tijd

Dus paste Jatahy de tekst van Strindberg aan aan de Braziliaanse context en is haar Julie een relatief jong meisje en Jelson haar zwarte chauffeur. Maar Jatahy speelt ook nog op een andere manier een spelletje met fictie en werkelijkheid. Daarvoor maakt ze intensief gebruik van video, zowel live gefilmd en eerder opgenomen, die door de theatrale werkelijkheid heen loopt. Met dat fenomeen experimenteerde ze ook al in eerdere filmische voorstellingen, zoals The Lack That Moves Us en Cut. “Door in die voorstellingen te experimenteren met het gebruik van film leerde ik heel veel over de verschillen tussen film en theater. In het theater bepaalt het publiek de montage en het frame. Het bepaalt immers zelf waar het naar kijkt. In film bepaal ik als regisseur wat het publiek ziet. Ik leerde dat je door met het frame te spelen, de ruimte kan bepalen, met grenzen kan spelen. Dat heeft weer gevolgen voor de inhoud van wat je wilt vertellen. Theater is live, speelt altijd in het heden. Film is altijd opgenomen verleden. Door ze op hetzelfde moment in dezelfde ruimte te plaatsen kan ik heden en verleden door elkaar laten lopen, kan ik op andere manieren met ruimte en tijd omgaan. Ik creëer als het ware een derde domein.”

Muren neerhalen

Dat spelen met ruimte en tijd gebeurt ook in Julia op verschillende niveaus. Via de bewakingscamera kijken we naar Julia zoals haar vader of de samenleving dat doet en zien we bovendien haar verleden. Met de live aanwezige cameraman hebben de personages weer een andere relatie: door met hem te spelen, tonen ze ook aan hoe fictie en hoe sociale rollen tot stand komen. Jatahy: “Ik probeer de film te deconstrueren met het theater. Door de acteurs film te laten maken voor de ogen van de toeschouwers laat ik zien hoe film werkt, hoe fictie tot stand komt. Ook de personages veranderen daardoor. In eerste instantie is Julia vooral een personage, maar ze wordt steeds meer de acteur. Fictie en werkelijkheid gaan daardoor door elkaar lopen. Ik hou van de werkelijkheid. Van het dagelijkse leven. Er is niets verrassender of interessanter. Fictie wil de werkelijkheid tonen, maar is tegelijkertijd herhaalbaar. Daardoor is het te makkelijk weg te zetten als ‘niet echt’. Maar ik wil graag de werkelijkheid laten zien, een werkelijkheid die nu, op dit moment, echt speelt. Daardoor loop ik als maker tegen grenzen op en die grenzen wil ik graag laten zien. Die muren wil ik graag neerhalen. De actrice heet bijvoorbeeld echt Julia. Als Jelson haar in de voorstelling roept, reageert ze toch anders dan als ze zo niet echt zou heten. Dat is een klein, maar gelukkig toeval. Omdat het precies die grens laat zien, waar ik naar op zoek ben.”

Tekst | Robbert van Heuven