Interview met Boyzie Cekwana

Boyzie Cekwana | The Last King of Kakfontein

Met The Last King of Kakfontein reageert de Zuid Afrikaanse danser en choreograaf Boyzie Cekwana op de opkomt van populistische machthebbers die de democratie vooral zien als een manier om snel rijk te worden. Ook het Westen lijkt nu te maken te krijgen met extreme ongelijkheid zoals die op andere plekken van de wereld al lang aanwezig was, zegt hij. “De Jacob Zuma’s en Trumps van deze wereld zien andere mensen als objecten.”

“Voor mij zijn politiek en kunst nooit gescheiden”, zegt de Zuid Afrikaanse choreograaf en danser Boyzie Cekwana. “Kunst is voor mij juist een manier om maatschappelijk geëngageerd te zijn. Anders heeft kunst geen zin.” Cekwana wordt gezien als een van de voortrekkers van een nieuwe generatie van kunstenaars in Zuid Afrika. Een land, zegt Cekwana waar alles politiek is. “Nadat ik begon als danser hielp dat besef me om volwassen worden als kunstenaar. In mijn land kun je geen kunstenaar zijn, zonder je rekenschap te geven wat er in het land aan de hand is. Je werk kan bijna niet niet-politiek zijn. Het is een luxe als je als kunstenaar niet hoeft te reageren op je omgeving.”

Maar ook in landen als Nederland is er genoeg aan de hand om artistiek-geëngageerd op te reageren, denkt Cekwana. “Het hangt er alleen vanaf wie je het vraagt. Als je dit bijvoorbeeld vraagt aan Nederlanders die afkomstig zijn uit Suriname, dan zullen die ongetwijfeld vinden dat er op sommige gebieden meer engagement nodig is.”  

Machtsmisbruik

De economische crisis van 2008, denkt Cekwana, werkte als een egaliserende kracht tussen landen uit het westen en hun voormalige koloniën. Voor het eerst merkte ook Europa dat democratie en kapitalisme gewelddadige systemen kunnen zijn. Eerder hadden alleen de (voormalige) koloniën te maken met de uitbuiting die vrede, rijkdom en veiligheid in Europa mogelijk maakte. Cekwana: “Het koloniale systeem hield de bijbehorende donkere kanten uit het zicht. Na de economische crisis misbruikt een kleine minderheid het democratisch kapitalisme om de wereld te koloniseren. Inclusief het westen. Het is niet langer het westen tegen de rest van de wereld.” Want nu kan ook het westen, met dank aan onder andere Donald Trump en de belasting ontduikende extreem rijke 1 %, zien hoe ‘legaal’ machtsmisbruik en diefstal en kapitalisme toch dichter bij elkaar staan dan vele dachten.

Cekwana’s nieuwste werk The last King of Kakfontein reageert dan ook op de opkomst van mensen als Donald Trump en de Zuid Afrikaanse president Jacob Zuma die de democratie gebruiken om zichzelf te verrijken. “De Trumps en Zuma’s van deze wereld zien andere mensen niet als hun gelijken. Ze zien mensen als objecten die ze kunnen gebruiken. Zo kwam ik op het idee van een koning die mensen terugbrengt tot objecten die nuttig zijn voor hem, in plaats van kritische, autonome en levende lichamen. Vandaar ook dat Cekwana gebruikt maakt van papieren objecten die hij als danser manipuleert. “Ik wilde met lichamen werken die niet leefden”, zegt hij, “maar die toch zeer aanwezig waren. In het theater heb ik als danser ook de macht over objecten die op mij wachten tot ik ze manipuleer. Die objecten reageren alleen als ik dat wil.”

Menselijke conditie

Het werken met video en objecten deed hij niet veel eerder, vertelt Cekwana, maar hij is altijd op zoek naar manieren om als kunstenaar zijn gereedschapskist te vergroten. “In welke genres ik precies werk, vind ik niet zo belangrijk. Ik vind het nuttiger om te onderzoeken wat ik precies kan gebruiken om mijn ideeën op het toneel te brengen. Ik ben autodidact. Ik heb mezelf leren dansen en choreograferen. Ik hou me niet aan de regels van een genre, omdat ik die regels niet ken. Juist dat breken van regels creëert de ruimte om die genres ondergeschikt te maken aan het verhaal dat ik wil vertellen.”

Dat verhaal gaat niet alleen Zuid-Afrikanen en Amerikanen aan, denkt Cekwana, maar zeker ook Europeanen. “Vroeger konden Europeanen tevreden achterover leunen, maar nu gaan de gewelddadige verhalen van de wereld ook over hen. Die verhalen worden al eeuwen verteld, kunst is altijd al over de gewelddadige kanten van de mens gegaan. Dans, theater, muziek: ze willen zo de menselijke conditie verbeteren. Ik zie niet in waarom dat nu niet anders zou kunnen zijn.”

Maar de vraag is of kunst in staat is om iets veranderen. Ondanks eeuwen aan kunst is de wereld nog steeds een gewelddadige plek. Cekwana: “Kunst kan een wapen zijn, maar dat moet je dan wel willen zien. Het wapen wordt bot en onschuldig gemaakt door kunst tot entertainment terug te brengen. Door de angel eruit te halen. Juist daarom moeten we als kunstenaars mensen bij de kunst betrekken. Met mijn voorstelling doe ik een poging om solidariteit te tonen. Om de beter een betere plek te laten zijn. Niet alleen voor een enkeling. Maar voor iedereen.”