Interview met Lagartijas tiradas al sol

Lagartijas tiradas al sol | Tijuana

Acteur en regisseur Gabíno Rodriguez van de Mexicaanse theatergroep Lagartijas tiradas al sol werkte een tijdje als fabrieksarbeider in Tijuana om de arbeidsomstandigheden te begrijpen waaronder in die grensplaats wordt gewerkt. Of doet hij maar alsof dat waar is? Voor Rodriguez is theater nu juist de plek waar gespeeld wordt met de werkelijkheid en met representatie. “Liegen is gewoon aantrekkelijk.”

De politieke situatie in veel landen in Zuid-Amerika is behoorlijk turbulent. Het is dan ook niet voor niets dat een deel van het theater in dat continent behoorlijk politiek geëngageerd is, denkt Gabíno Rodriguez van de Mexicaanse theatergroep Lagartijas tiradas al sol. “De laatste jaren zijn er veel dingen gebeurt die de samenleving hebben gepolitiseerd. Het politieke is dus zeer aanwezig. Zeker voor een jonge generatie. Die vervolgens daarover theater gaat maken.”

Toch vond Rodriguez dat de blik waarmee zijn generatie (van twintigers en dertigers) naar de Mexicaanse samenleving keek nogal smal. Daarom besloot hij met zijn groep een 32-delige theaterserie te maken over democratie in Mexico in heden en verleden. Rodriguez: “We vonden het interessant om hoe we nu naar het heden kijken te vergelijken met vroeger. Waarin zitten de verschillen? Ik vind het moeilijk om te zeggen of de situatie in Mexico nu beter of slechter is, maar het Mexicaanse verleden wordt wel gedefinieerd door mensen die vochten voor de democratie.”

Minimumloon

De groep zocht vervolgens naar onderwerpen waarmee die vergelijking met het heden kon worden getrokken. “We zijn natuurlijk kunstenaars en geen journalisten”, zegt Rodriguez, “dus we zochten naar inspiratie bij mensen die ons konden helpen een blik te vormen op de werkelijkheid en op de politiek.” Voor de voorstelling Tijuana kwamen de theatermakers uit bij journalist Günther Walraff en schrijver Andrés Solano. De Duitse onderzoeksjournalist Walraff deed zich voor als Turkse fabrieksarbeider om zo aan den lijve de positie van gastarbeiders te ondervinden. De Colombiaanse schrijver Solano leefde een half jaar van het minimumloon in een van de slechtste buurten van Medellín.

Ook in de Mexicaanse stad Tijuana, vlak bij de grens met de Verenigde Staten zijn de arbeidsomstandigheden slecht, zegt Rodriguez. Veel arbeiders werken er voor het minimumloon. “Dat minimumloon staat in de wet, maar iedereen weet dat je daar niet van kunt leven. Het is een vorm van legale uitbuiting.” Het gevolg daarvan is dat er een ‘informele’ economie ontstaat, waarbij mensen allerlei illegale handeltjes hebben lopen om bij te verdienen. “Niet iedereen wordt drugsdealer, maar er ontstaat wel een economie binnen de economie, net zoals mensen zelf maar hun eigen rechtssysteem gaan opzetten, omdat de staat dat niet doet. Dat is heel gevaarlijk binnen een democratie. Waarom zou je bovendien nog belasting betalen als een ander dat ook niet doet?” Het is die legale oneerlijkheid, het gevaar van ongelijkheid en wetteloosheid binnen een democratie die de groep met Tijuana wil aankaarten. Rodriguez: “Kan er een democratie ontstaan, als de ongelijkheid zo groot is?”

Liegen

Niet alleen qua thematiek, ook de vorm van de boeken van Walraff en Solano waren voor Rodriguez interessant, vertelt hij, juist doordat de schrijvers zich voordeden als iemand anders. Daarmee gaan ze uiteindelijk ook gaan over acteren. En over wat waar is en wat niet. In de voorstelling vertelt Rodriguez dat ook hij zich voor heeft gedaan als arbeider in Tijuana, en tegelijkertijd wakkert hij daarover de twijfel aan. Rodriguez: “Filmacteurs scheppen nog wel eens op dat ze zich op hun rol hebben voorbereid door echt als arbeider te werken. Maar dat roept ook een interessante democratische vraag op: wanneer heb je het recht een ander en zijn leven te representeren?” Tegelijkertijd liegt de acteur in het theater altijd. “Misschien heb ik echt in Tijuana gewerkt. Misschien niet. Stel dat ik er niet was, dan doe ik in het theater wat ik altijd doe als acteur: liegen. In het andere geval heb ik gelogen tegen mijn collega’s en heb ik me ten opzichte van hen anders voorgedaan dan ik ben. Wanneer accepteren we de leugen en vooral: waarom accepteren we die? Juist daarom wil ik het vaag laten wat waar is of niet: het levert ethische vragen op. Liegen is bovendien gewoon aantrekkelijk.”

Voor Rodriguez gaat de voorstelling daarmee ook over acteren. “Ik las heel veel over de acteermethode van Stanislavski tijdens de voorbereidingen. Ik vroeg me namelijk af hoe je op een andere manier kunt acteren. Kun je Hamlet spelen voor een publiek dat helemaal niet weet dat ik Hamlet ben?”

Toch staat voor de groep de politiek inhoud van de voorstelling voorop, zegt Rodriguez. “Theater is nu eenmaal een goede plek om van alles te mogen denken. Het brengt een samengebalde tijd met zich mee, waarin je langere tijd met elkaar doorbrengt, zonder dat je steeds op je telefoon kijkt. Dat theater een collectieve kunstvorm is, helpt. Op die manier word je je bewust van de verschillende perspectieven die op de samenleving mogelijk zijn.”