Dead Centre

“Doven geloven niet in stilte. Stilte is een uitvinding van horenden”, is het motto van Deaf Republic, de nieuwste productie van Dead Centre. Daarmee bevinden artistiek directeuren Bush Moukarzel en Ben Kidd van Dead Centre zich op geheel nieuw terrein. Dove en horende acteurs spelen samen in de voorstelling waar gebarentaal, stilte en ondertiteling gecombineerd worden. “Het doel is om bezoekers mee te nemen op een reis de duisternis in, waarbij er voor dove en horende mensen hetzelfde niveau van misverstand is”, vertelt Bush Moukarzel.

Waar gaat Deaf Republic over?

Het is gebaseerd op een boek van de Oekraïens-Amerikaanse dichter Ilya Kaminsky. Het is verhalende poëzie, waarin in een fictieve stad een dove jongen de bevelen van het leger dat de stad bezet niet opvolgt omdat hij ze niet kan horen. Een soldaat schiet de jongen neer. De volgende dag worden alle inwoners van de stad doof wakker. In het gedicht weet je nooit zeker of dat een soort magische gebeurtenis is, dat ze allemaal doof zijn geworden, of dat ze doen alsof ze doof zijn uit solidariteit en uit verzet. In het boek wordt doofheid een instrument voor revolutie en verzet en geeft het macht, in plaats van dat het – zoals soms gebeurt – als een handicap of als een tekort wordt gezien. Ilya Kaminsky is zelf doof en schrijft vanuit zijn eigen ervaringen.

Hoe kwamen jullie op het idee om van het boek een voorstelling te maken?

Het boek was meteen erg populair toen het uitkwam. Toen wij het lazen, maakte het veel indruk op ons. Het boek kwam uit in 2019 en we hadden meteen het idee voor een voorstelling. Kaminsky maakt ook gebruik van theater in de manier waarop hij verhalen vertelt. Maar het duurde jaren om er een theatervoorstelling van te maken. Ben en ik kenden beiden geen gebarentaal. We wilden het met een team van horende en dove kunstenaars maken. Het was een lang proces om dat team op te bouwen. Een grote uitdaging. Hoe organiseer je bijvoorbeeld een repetitie wanneer de helft van het team op het podium doof is en er ingewikkelde en gevaarlijke voorwerpen voor de voorstelling door de lucht zweven?

Hoe hebben jullie dat gedaan?

We hebben ervoor gezorgd dat er in alle lagen van de productie dove kunstenaars deelnemen. Ben en ik, alle producenten en de stage manager hebben een cursus gebarentaal gedaan. Dat kunnen we nu natuurlijk niet vloeiend, maar we hebben wel de basisprincipes van communicatie geleerd. Het is ook een gebaar van solidariteit naar de dove kunstenaars toe. We kunnen nu in gebarentaal de dag starten en aangeven wanneer het pauze is. Maar we werken vooral veel met tolken die elkaar afwisselen. In het team zitten ook horende kunstenaars die ook gebarentaal kunnen. Zij zijn de brug tussen de horenden en de doven in het team.

Het voelde alsof hij in een compleet nieuwe wereld was beland, vertelt Moukarzel. De wereld van de doven, waar hij niets van wist. “Zoals in elke wereld, elke gemeenschap waar je geen deel van uitmaakt, als je er dan een glimp van opvangt via vrienden of door iets waar je aan werkt, krijgt je daar veel energie van. Gebarentaal is een taal die ik niet ken. Wist je dat er niet één universele gebarentaal is, maar dat alle landen een eigen taal hebben? Tussen Britse en Ierse gebarentaal zit verschil, en Nederlandse gebarentaal is weer anders. Daarom zijn we nu in gesprek met een Nederlandse dove dichter en kunstenaar om ons te helpen met de gebarentaal in de voorstelling voor Noorderzon.”

Hoe hebben jullie het boek tot toneel gemaakt?

Het oorspronkelijke werk is een sublieme reeks gedichten. Maar we kunnen niet zomaar een poëzievoordracht op het podium houden. Dat zou nogal saai zijn. Het is een mix van gesproken woord, gebarentaal, creatieve ondertiteling en stilte geworden, waarin ook poppenspel, video’s en circus voorkomen. Het doel is om bezoekers mee te nemen op een reis de duisternis in, waarbij er voor dove en horende mensen hetzelfde niveau van misverstand is. We willen het onderscheid tussen het dove en horende publiek opheffen.

Het boek hebben we samen met Zoë McWhinney tot een voorstelling gemaakt. Zij is dichter en actrice en ze is doof. Er waren wel uitdagingen om dit verhaal op het podium uit te beelden. Het gaat om het vertegenwoordigen van doofheid. Als een horende acteur speelt dat hij doof is, brengt dat allerlei ethische vragen met zich mee. Daarom is het belangrijk dat je het samen met doven maakt. We hebben er daarom voor gezorgd dat er op elk niveau van de productie dove medewerkers zijn. Een producer die doof is, een dove co-auteur en meerdere dove acteurs. De ervaringen van doven stonden centraal bij de totstandkoming van het stuk. Dat is de enige manier om het goed te doen.

Het stuk gaat over een bezette stad. Het is een duister verhaal. Is dat ook de reden om nu, op een moment dat er zoveel speelt in de wereld, met deze productie te komen?

Het besluit om het boek te bewerken namen we al in 2019. Dat was nog voor de invasie in Iran, voor de oorlog in Oekraïne, voor de genocide in Gaza. Het verhaal was toen al relevant en dat is het helaas alleen nog maar meer geworden. Ik denk helaas dat het iets is dat altijd relevant blijft.

Theater kan de wereld niet veranderen. Maar het biedt wel de mogelijkheid om over deze thema’s na te denken. Dat is met Deaf Republic ook zo. Het gaat over een oorlog en er gebeuren vreselijke dingen. Maar het gaat ook over twee werelden die samenkomen. Dove en sprekende mensen komen samen in een toneelstuk. Dat is uniek. Het is ook de taak van festivals zoals Noorderzon, om de werkelijkheid vanuit een ander perspectief te bekijken.